Wyjątkowym elementem tegorocznej ogólnopolskiej pielgrzymki tercjarzy w Kostelním Vydří w sobotę 12 czerwca 2010 roku była obecność zupełnie nowej ikony Matki Boskiej. Przybyła lotniczo z Malty, a po krótkim postoju w Pradze w Liboci, w Kostelním Vydří i w Ołomuńcu, została przewieziona do Polski. To dlatego, że jej powstanie i pielgrzymka po Europie były częścią przygotowań do ogólnoeuropejskiej pielgrzymki karmelitów i młodych ludzi do Rzymu w lipcu tego roku. Tematem pielgrzymki była nadzieja. Naśladowanie Chrystusa drogą tradycji karmelitańskiej jako źródło nadziei również dla przyszłej Europy.
Ikonę „napisały” i z okazji pielgrzymki ofiarowały siostry karmelitanki z Rawenny. W niedzielę 22 listopada 2009 roku została w ich klasztorze pobłogosławiona przez generała zakonu, ojca Fernando Millána Romerala, O.Carm. (Towarzyszył mu członek rady generalnej ojciec John Keating, który bardzo zaangażował się w organizację pielgrzymki). Następnie została przekazana przez przełożoną klasztoru, siostrę M. Anastasię Cuccę, O.Carm., włoskiemu karmelicie, ojcu Luce Sciarelliemu, jednemu z członków komitetu organizacyjnego pielgrzymki, a ikona wyruszyła w podróż przez poszczególne europejskie prowincje zakonu, aby wokół niej gromadzili się i modlili karmelici oraz młodzi ludzie w poszczególnych krajach i przygotowywali się do samej pielgrzymki. Tematem przedstawienia ustalono w zgodzie z tematyką pielgrzymki: Matka Boska – Matka nadziei. Przedstawienie ukazuje Matkę Boską siedzącą na tronie i swoje dziecko – Chrystusa, Mądrość Bożą – przedstawiającą młodym ludziom zgromadzonym u jej stóp.
Ponieważ opracowanie takiego nowego tematu ikonograficznego jest bardzo interesującym przedsięwzięciem, a dobre zrozumienie ikony może nam pomóc w intensywniejszej modlitwie do Maryi i jej Syna, z radością chcielibyśmy poświęcić nowej ikonie staranną uwagę również na łamach naszego czasopisma.
Ojciec John Keating dostarczył nam następujące myśli na temat ikony:
Nasza ikona Matki nadziei trzyma się tradycji, która ma swoje korzenie już w początku XIII wieku. Matka Boska jest przedstawiona jako Tron Mądrości, w majestacie Matki Bożej. Siedzi na królewskim tronie i na swoim kolanach trzyma Dzieciątko – Chrystusa. Maria jest nie tylko wzorem mądrości i miłości, ale ukazuje światu swojego Syna, samego uosobioną Bożą Mądrość. Kościół w liturgii od wieków śpiewa do Niego: „Mądrości, ty wychodzisz z ust Najwyższego, ty się rozciągasz od jednego końca świata do drugiego, ty mocno i łagodnie kierujesz wszystkim: przyjdź i naucz nas drogi rozsądku.”1
Maria na tej ikonie ukazuje swojego Syna młodym ludziom Europy jako prawdziwą mądrość dla ich życia, jako nadzieję, która poprowadzi ich w pielgrzymce pośród chaosów i niepewności naszych czasów. Ta kochająca Matka jest naprawdę znakiem nadziei. Z matczyną miłością powierza nam Syna, „z miłością czuwa nad liczba swoich dzieci i jaśnieje jako znak pocieszenia i bezpiecznej nadziei na naszej drodze ku górze Bożej chwały” (prefacja I na uroczystość Matki Bożej Karmelitańskiej).
Podobnie jak młodzi ludzie, przedstawieni w dolnej części ikony, jesteśmy zachęcani do zgromadzenia się wokół tronu i rozważania słów Pisma zawartych w poniższej modlitwie.
Ekspert w naszym kraju, do którego zwróciliśmy się z prośbą o krótki komentarz do ikony, był nauczycielem na teologicznym wydziale w Ołomuńcu ojciec Michael Špaček. Oto jego odpowiedź:
Ikona nawiązuje do pierwotnego, klasycznego przedstawienia znanego jako Kyriotissa (Bogarodzica Władnąca) z św. Sofii w Konstantynopolu, dolna część jest nowoczesną wariacją na prośby, które pojawiają się szczególnie w typach Vsěch skorbjaščich radostě (Radość wszystkich zbolałych) i O tebě radujetsja vsjakaja tvarb (Z ciebie raduje się całe stworzenie).
Jest to więc przynoszeniem „nova et vetera” (współczesny włoski napis i starożytne greckie tytuły-skróty Méter Theou, Isus Christos), ale także połączeniem kilku idei, między innymi również Hodegetrie (Przewodniczka w podróży), ponieważ Dzieciątko trzyma w ręce zwój Pisma, a Maria na niego wskazuje, jako na Drogę życia. Nie brakuje też trzech krzyży czy wręcz gwiazd na obu ramionach i na czole, które oznaczają potrójną warstwę dziewictwa (przed porodem, podczas porodu i po nim); czasami jednak nie widać ich wszystkich, ponieważ Dzieciątko, owoc dziewictwa Maryi, często jedną z nich zakrywa.
To można odczytać z ikony, ale jeśli trzeba podejść do szczegółów, odesłałbym do słowackiego przekładu gruntownej publikacji: Egon SENDLER, Byzantyńskie ikony Bożej Matki, wydanie Oto Németh, Bratysława 2006.
A kolejny nasz doradca, ojciec Michael Špilar, w związku z tą ikoną przypomniał bardziej ogólne znaczenie niektórych elementów, które zostały zastosowane na ikonie:
Złoto, kolor kolorów, symbol boskiego światła, przemienionej rzeczywistości, odgrywa w ikonie znaczącą rolę: jest to kolor tła, aureoli, delikatnie zdobi odzież Dzieciątka, postaci nadaje oddech wieczności, udziela im blasku boskości, daje im udział w ostatecznej chwale. Złotem są wyszyte gwiazdy na płaszczu Matki Bożej. Tło ikony, przeważnie pozłacane, przedstawia stwórcze światło, w które zanurzony jest Chrystus-człowiek; aureola jest symbolem boskiego światła, które promieniuje z Chrystusa-Boga.
Trzy gwiazdy są starożytnym syryjskim symbolem dziewictwa (były wyszywane na weselnym welonie księżniczek). Na ikonach Matki Bożej oznaczają, że Matka Boska jest dziewicą przed, podczas i po narodzeniu Syna. Trzy gwiazdy na ikonie są także symbolem Najświętszej Trójcy. Gwiazda nad czołem Maryi jest symbolem wiecznego Ojca, od którego wszystko pochodzi, z prawej strony na ramieniu Matki Bożej jest gwiazda przedstawiająca Ducha Świętego, którego Maria jest oblubienicą. Syn spoczywa na Matczynej lewej ręce.
Napisy: bez pisemnego podania imienia przedstawionego świętego ikona uważana jest za niedokończoną. Pismo tworzy zawsze istotną część języka obrazu. Inicjały MP ΦΥ są skrótem greckiego monogramu Maryi „Méter Theou” – matka Boża. Inicjały IC XC oznaczają Syna Bożego, Jezusa Chrystusa. Ręce Maryi są nieproporcjonalnie większe, niż powinny być, co podkreśla, że opiekowała się Chrystusem. Prawą rękę Maryi mógłbym skomentować jako wskazującą na nadzieję. Lewą jako tę, która niesie ciężar Chrystusa i jego cierpienia jako Matka swojego Syna.
Chrystus: jego prawa ręka błogosławi (patrz niemal na wszystkie ikony Chrystusa), i to w sposób wyrażający Trójcę i dwie natury w Chrystusie.2 Zwoj powinien być zapewne zwój Prawa, co identyfikuje Chrystusa jako sędziego, ale także przede wszystkim Chrystusa jako wypełnienie Prawa. Gdzie jest księga, tam jest preferowane ewangelia, a więc ikona mówi: Dzieciątko jest Zbawicielem. Chrystus jest cały „złotobiały”, to promieniowanie boskości, Bożej chwały, wielkości. Ma twarz dorosłego, chociaż jest dzieckiem, ponieważ jest odwieczny.
Dziękuję w tym miejscu wszystkim trzem zapytanym kapłanom za ich odpowiedzi. Tym samym jednak zdecydowanie nie wyczerpaliśmy całej treści ikony. Nie wspomnieliśmy o szkaplerzu w lewej ręce Maryi, moglibyśmy jeszcze rozważać o użytych kolorach, szczególnie o odzieży Chrystusa i Maryi, o jej bogatym fałdowaniu, o gestach poszczególnych postaci, o spojrzeniu oczów Maryi i Chrystusa itd. Podkreślmy na koniec jeszcze raz główną myśl: Maria jest dla nas znakiem nadziei. Prowadzi nas do Nadziei, którą jest jej dziecko, Jezus, Syn Boży, Zbawiciel. Jezus jest Nadzieją i Mądrością. „Wczoraj, dziś i na wieki” (por. Hbr 13,8). Zatem również dla współczesnej Europy i dla młodych ludzi oraz dla Karmelu w jej środku.
(Redakcyjnie opracował ojciec Gorazd, O.Carm.)
