Pierwsza część: Terezianskie korzenie charyzmatu:
kontekst życia Teresy i zasady lektury
II. Kluczowe punkty do lektury pism Teresy
16. Dzieła Teresy od Jezusa są przede wszystkim opowieścią o jej mistycznych łaskach. Te staną się podstawowym charakterem jej pierwszych pism: szczególne łaski chrystologiczne (por. Ż 26–27; 37,4) i antropologiczne, które doprowadzą ją do nowego zrozumienia samej siebie lub charakteru jej duszy (por. tamże 40,9). Te doświadczenia mają wyraźnie dynamiczny charakter: na podstawie kontemplacji czuje się pobudzona do założenia [zreformowanego] Karmelu i pisania (por. tamże, przedmowa, 37,1). Do decyzji spisania pierwszego jej dzieła, Księgi życia (1562 i 1565), skłania ją nakaz jej spowiedników, którzy są bardzo zajęci jej mistycznymi łaskami; jednocześnie sama mówi, że czuje się do tego pobudzona jednym z tych wewnętrznych impulsów (por. tamże 18,8; 19,3–4). Droga doskonałości (1566) powstaje raczej na pilną prośbę grupy mniszek, niedawno założonych przy św. Józefie, które wiedziały o jej mistycznych łaskach i chciały być, w pewnym sensie, wprowadzone w harmonijną jedność z doświadczeniem swojej Matki. O pięć lub sześć lat później (1573) Teresa przystępuje do pisania Księgi o fundacjach. Kontynuuje tak opowieść rozpoczętą w Ż 32–36, ponieważ nakazał jej to spowiednik, ojciec Ripalda, jednak także tutaj zadziałał mistyczny impuls (Z przedmowa; R 6,2). W końcu, w roku 1577 powstaje Twierdza wewnętrzna. Podobnie jak Fundacje, również ten ostatni utwór nawiązuje do Księgi życia, ale nie w narracyjnej opowieści (Ż 32–36), lecz w tym mistycznym (tamże, 22–31; 37–40). Pisze go, aby uzupełnić panoramę wewnętrznych doświadczeń, tak aby mogły służyć jako paradigma procesu, przez który przechodzi każde chrześcijańskie życie duchowe.
17. Zakorzeniona w Biblii, Słowie Bożym, oraz w tajemnicach, odprawianych w liturgii, Teresa przekształca się w osobę, która w niezwykły sposób przyciąga innych do takiego doświadczenia Boga, jakie sama miała. Święta Teresa zatem przy swoim pisaniu wychodzi z doświadczenia (por. Ż 18; tamże, C przedmowa) i chce pobudzić doświadczenie w swoich czytelnikach: „nie można przekazać pewnej informacji o tym, z czym człowiek nie ma doświadczenia” (6H 9,4; por. C 28). Stąd wynika jej dążenie nie tylko do dobrze wyjaśnić rzeczy i dać do poznania, lecz przede wszystkim zachęcić czytelnika, aby skłonić go do podjęcia tej samej drogi, którą kroczy ona sama. Doświadczanie Boga przez jego łaskę (1544–1554), doświadczanie osoby Jezusa Chrystusa (1560) oraz doświadczanie tajemnicy Trójcy (1571) są centralnymi punktami, wokół których kręci się duchowość terezianska.
18. Teresa przyjmuje Biblię jako najwyższe kryterium prawdy i źródło swojego życia modlitwy (por. M przedmowa, 2). Oprócz tego, że była Biblią całkowicie przeniknięta poprzez kazania, modlitwy liturgiczne itd., mogła sama czytać teksty świętych ksiąg przez trzy duchowe pisma: Flos Sanctorum („Kwiaty świętych”) dawało jej cały tekst męki według czterech ewangelii; tekst księgi Jobe [czytała] w komentarzu Moralia świętego Grzegorza; biblijne teksty, odnoszące się do ziemskiego życia Jezusa lub do jego tajemnic, w Vita Christi („Życiu Chrystusa”) autorstwa kartuzianka Ludolfa Saskiego. Należy podkreślić, jak ważna jest obecność Biblii w pismach świętej: Pieśni nad Pieśniami, ewangelie, [cytaty] świętego Pawła, [wzorów] postaci biblijnych... Z tego wszystkiego wynika, że Teresa osiągnęła wielką wrażliwość na Biblię, wielkie docenienie wartości Pisma: „wszelka szkoda, jaka dzieje się światu, pochodzi z tego, że nie zna prawdy Pisma w jasnej prawdzie” (Ż 40, 1). Teresa ceni wiedzę teologów, jednak w miarę jej wynikającej z tekstu świętego: „w Piśmie świętym, którym się zajmują, zawsze znajdują prawdę dobrego ducha” (tamże 13,18; 34,11).
19. Ponadto Teresa była także wprowadzona do liturgicznego życia klasztoru Wcielenia. Tam włączyła się do kontemplacyjnej wspólnoty, która przypisywała modlitwie liturgicznej najwyższą ważność i miała do dyspozycji liczną grupę mniszek, które miały umiejętność nadać jej uroczysty charakter. Modlitwa była głównym zajęciem, wokół którego kręciły się wszystkie inne zwykłe czynności. Mimo to, święta postępuje w liturgicznym duchu przede wszystkim wtedy, gdy wchodzi w doświadczenie mistyczne. Na jej podstawie pogłębia tajemnicę modlitwy Kościoła, zarówno w liturgii godzin, jak i przede wszystkim w wielkiej tajemnicy eucharystycznego sprawowania (por. 6H 7, 4; CV 33–35), które są dwoma podstawowymi filarami jej życia duchowego. Najintensywniejsze łaski mistyczne otrzymuje w kontekście eucharystycznym.
20. We wszystkich jej książkach głównym tematem jest modlitwa, postrzegana i przeżywana jako osobista przyjaźń z Panem, z Najświętszą Trójcą, a także jako bezwarunkowe oddanie się Mu. Modlitwa jest bramą, która otwiera osobie ludzkiej przestrzeń intymności, w której można spotkać się z Bogiem, obecnym w najgłębszej głębi duszy: „Mówię tylko, że do tych wielkich łask, które Pan mi udzielił, bramą jest modlitwa; a jeśli ta jest zamknięta, nie wiem, jak by to uczynił” (V 8,9; por. 1H 1,7). Jest także miejscem, gdzie objawia się Prawda i prawdy (por. Ż 19,12; Z 10,13). Święta Teresa rozumie modlitwę przede wszystkim jako wierny i cierpliwy kontakt z Panem: często mówi o zobowiązaniu do przyzwyczajania się do szukania towarzystwa tego, który nas stale prowadzi (por. CV 26–29). Modlitwa dla niej „nie jest niczym innym jak przyjacielskim kontaktem, częstym przebywaniem w samotności z tym, od którego wiemy, że nas kocha” (Ż 8,5). W wierszu Urodziłam się dla Was, będzie śpiewać: „Jeśli chcecie, dajcie mi modlitwę, / jeśli nie, dajcie mi pragnienie. (...) Najwyższy Majestacie, / tylko tutaj znajduję pokój. / Co rozkazujecie, aby się ze mną stało?” To jest istotne i ważniejsze niż możliwość osiągnięcia pewnych doświadczeń kontemplacyjnych. Chwil, które poświęcają modlitwie, „nawet jeśli spędzone są ledwo i niechętnie, Bóg bardzo ceni” (2H 1,3).
21. Teresa przenosi swoje własne doświadczenie do zreformowanego Karmelu z dwojakim ukierunkowaniem. Z jednej strony jej wzrok kieruje się ku korzeniom: nieustannie potwierdza swój zamiar związania się z dawną karmelitańską tradycją duchową: powrót do pierwotnej Reguły, podwójny wzór Panny Marii i proroka Eliasza, życie pustelnicze dawnych mieszkańców biblijnej Góry (por. St 9). Z drugiej strony wykazuje poczucie aktualizacji i nowości: wyraża zamiar włączenia się do Kościoła swojego czasu i przenosi swoje własne zakonne czy duchowe doświadczenie do grupy naśladowców obu płci; matka Teresa uczy nowości życia kontemplacyjnego, które ma apostolskie, misyjne i eklezjalne ukierunkowanie (por. Z 1,7; CV 1,2; St 6–7.89.94), które jest żyte w małym gronie Chrystusa, w którym wszystkie [siostry] się miłują i wzajemnie wspierają (por. CV 4,7; 27,6). Fundamentem nowego życia, które obejmuje oba ukierunkowania i włącza to pierwsze w drugie, jest jej intensywne doświadczenie [poznania] Boga i Chrystusa, które od niej samej dotyka tych, którzy ją naśladują: „Im dłużej płynął czas, tym bardziej wzrastały moje pragnienia, aby być przynajmniej trochę ku dobru jakiejś duszy, a często wydawało mi się, że jestem jak człowiek, który strzeże wielkiego skarbu i pragnie, aby wszyscy się z niego radowali, a przy tym mają związane ręce, więc nie może rozdawać” (Z 1,6).
22. Nie możemy zapomnieć również o innym istotnym elemencie jej idealu, obecnym w jej Regułach, który moglibyśmy określić jako terezianskie humanizm życia zakonnego: chodzi o wielki szacunek dla osoby, ustalenia dotyczące dwóch godzin rekreacji dziennie, odpowiadające dwóm godzinom wewnętrznej modlitwy (St 26–28), itd. Już w Drodze doskonałości położyła nacisk na cnoty ludzkie: „Im świętsza, tym bardziej dzieli się z siostrami” (por. CV 41,7; St 10), na dzielenie się między osobami i wspólnotami, na wymóg pracy, skierowany do wszystkich, na czytanie wybranych książek, rozróżnianie powołania, pełnienie władzy z miłością... Te wiodące zasady Teresa wymyśliła i naszkicowała dla swoich mniszek. Przekazanie tych wartości boskim braciom dokonało się poprzez brata Jana od Krzyża, którego osobiście zaznajomiła z sposobem umartwiania, sióstr i rekreacji, jaki panował wśród mniszek (por. Z 13,5). Tak matka Teresa i Jan od Krzyża będą na zawsze przedstawiać wcielenie charyzmatycznego terezianskiego ideału wśród braci (por. St 11–14).
