Pierwsza część: Terezjańskie korzenie charyzmatu:
kontekst życia Teresy i zasady lektury
Historyczne, społeczno-kulturowe i religijne tło życia Teresy
6. Środowiskiem społecznym świętej Teresy jest Kastylia XVI wieku, okres wielkich kontrastów, gdzie decydującą rolę odgrywa wyższa klasa, w której kwitnie konwencjonalizm, tytuły i narzucone etykiety (por. Ż 37,6.10). Teresa, choć nieuchronnie włączona w ówczesny system klasowy, reaguje na to w Księdze życia krytyką trzech pseudowartości tego społeczeństwa: kultu czci, gromadzenia pieniędzy i poszukiwania przyjemności (por. Ż 20,25–28). Święta Teresa rodzi się i jest wychowywana w czasie ekspansji imperium króla Karola I (tak w Hiszpanii) oraz tegoż Karola V (tak w Niemieckiej Rzeszy; 1516–1556) i rozwija swoją działalność oraz osobowość za panowania Filipa II (1556–1598). W tym czasie Kastylia przestaje być obszarem zamkniętym w sobie samym i otwiera się na europejskie horyzonty Włoch, Francji i Flandrii.
7. Teresa nosi w głębi duszy obawy o problemy Europy, zanurzonej w wojnach religijnych i narażonej na zagrożenie tureckich najazdów, a także o problemy w Afryce. Szczególną wrażliwość wykazuje jednak zwłaszcza wobec szerokiego panoramy Ameryki i jej problemów. Teresie było zaledwie siedemnaście lat, kiedy rozpoczął się exodus jej braci do Ameryki (w słownictwie Teresy „do Indii”). Od tego momentu nigdy już nie przestaje kierować swojego wzroku na kontynent amerykański. W ciągu ostatnich dwudziestu lat jej życia tematy Indii staną się częścią jej wewnętrznego świata i będą decydującym czynnikiem jej zakładania dzieł wśród braci. Jeśli chodzi o Teresę i jej postawę wobec Indii, zazwyczaj powtarza się jedynie to, że było to powszechne źródło przychodu, które otrzymywała stamtąd. Jednak sama przeżywała problem Ameryki na głębszym poziomie i przyznała się do radykalnego rozwoju wobec niego. Informacje miała zawsze z pierwszej ręki. Decydującym impulsem dla niej był rok 1565, kiedy na Karmelu świętego Józefa okazjonalnie zatrzymał się franciszkański misjonarz Alonso de Maldonado, uczeń i następca ojca Las Casasa, przeciwnik podbojów i zwolennik misji. Teresa, słuchając tych wiadomości, jest głęboko poruszona, co odpowiada wrażliwości jej epoki, i nie może się nie cofnąć do samotności eremu w ogrodzie klasztornym, gdzie modli się do Boga za te miliony osób, które zmierzają tam ku potępieniu. Nagle otworzył się przed nią niesłychanie nowy horyzont (por. Z 1,7; List do Lorenza de Cepeda z 17 stycznia 1570).
8. Kobieta nie miała w hiszpańskim społeczeństwie XVI wieku takiej pozycji, która pozwalałaby jej być wielką protagonistką, ani istotnej władzy decyzyjnej. Napotykała trudności w staraniach o dostęp do źródeł kulturalnych, nie miała dostępu na uniwersytet, ani nie były jej otwarte inne centra edukacji czy społecznego awansu; nie pozwolono jej nawet na lekturę duchowych książek w języku ludowym. Teresa będzie protestować przeciw tym zakazom, które istnieją także wewnątrz Kościoła: „Nie wystarczy, Panie, że świat trzyma nas w milczeniu, że dla Ciebie nie robimy nic na publiczności, co by miało jakąkolwiek wartość, ani nie odważamy się mówić o pewnych prawdach, że potajemnie płaczemy; a Ty, Panie, nie miałbyś wysłuchać tak sprawiedliwej prośby? Temu, Panie, nie wierzę, dla Twojej dobroci i sprawiedliwości, bo jesteś sprawiedliwym sędzią, a nie jak ziemscy sędziowie, którzy – jak synowie Adama, a w końcu wszyscy mężczyźni – nie dostrzegają cnoty kobiecej, której by nie podejrzewali” (CE 4,1; por. 35,2; Ż 26,2). Bez dążenia do tego, Teresa staje się inspiratorką ruchu kultury kobiecej. Wkracza w nurt hiszpańskiej literatury duchowej pierwszej połowy XVI wieku. Kiedy zakłada nowy Karmel, nalega na to, aby mniszki mogły modlić się liturgią godzin i pomagać w chorałowym śpiewie (por. St 6). Gdy jednak niedługo potem u drzwi jej Karmelu zapuka analfabetyczna pasterka z Almendralu, Anna García (przyszła Anna od świętego Bartłomieja), Teresa przyjmuje ją wbrew temu żądaniu. Sama nauczy ją czytać i pisać. W nowym Karmelu Teresa będzie przyjaciółką książek, listów i uczonych, pieśni ludowych i... pieśni brata Jana od Krzyża. A później, pod koniec XVI wieku i na początku XVII wieku, powstanie rzesza wykształconych karmelitek, wśród których wyróżniają się Maria od świętego Józefa, Cecylia od Narodzenia i Anna od Trójcy (z Calahorry).
9. Jeśli chodzi o środowisko religijne, Kastylia była społeczeństwem teokratycznym i niemal wyłącznie katolickim: Żydzi zostali wyrzuceni z Hiszpanii w 1492 roku, a ci, którzy mieli żydowskich przodków i sami byli konwertytami, byli prześladowani z powodu podejrzenia, że wciąż wyznają swoją pierwotną wiarę. Prześladowani byli także ci, którzy mieli kontakt z protestancką reformacją. W ten sposób pozostały tu tylko małe grupy muzułmanów (morisków). Teresa już jako dziecko wspomina o wrogim kraju Maurów i o możliwości poddania się tam męczeństwu (por. Ż 1,5), a ona sama i jej rodzina będą musieli odpierać podejrzenia dotyczące czystości swojej krwi, tj. pochodzenia żydowskiego. Znane są również jej opinie na temat protestanckiej reformacji: odbierała ją w kontekście polityczno-religijnym, w którym żyła (por. CV 1,2).
10. Hiszpańskie społeczeństwo Złotego Wieku było okazałe religijnie w swoich strukturach, zwyczajach i sposobie myślenia. Spowodowało to, że pobożność ludowa przekształciła się w wszechobecny czynnik wychowawczy: obecna była we wszystkich sferach. W dzieciństwie Teresa doświadcza jej w rodzinie. Potem przeżywa ją w różny sposób w przebiegu swojego życia zakonnego, jako pewnego rodzaju przeciwieństwo liturgii konwentu. A w końcu wciela ją, choć bardzo przetworzoną, w swoje życie mistyczne. Najważniejszym faktem jest właśnie połączenie pobożności ludowej z mistycznym doświadczeniem: z dnia na dzień Teresa coraz bardziej doświadcza „nieskończonego piękna Chrystusowej twarzy”, głęboko emocjonalnie przeżywa wspólnotę z Trójcą itd., a jednak dla niej w codziennej i wspólnotowej praktyce pozostają niemal niezastąpione: obrazy (por. CV 34,11), święcona woda, procesje, pieśni ludowe. Inkwizycja była w hiszpańskim Kościele i społeczeństwie tamtych czasów jedną z instytucji, które najbardziej wpływały na codzienne życie. To samo dotyczy Teresy. Interwencje inkwizycji podważają zarówno jej osobę i jej mistyczne łaski (por. Ż 33,5), jak i pierwszy z jej dzieł, Księgę życia. Ona jednak pomimo atmosfery strachu przed inkwizycją, która rozprzestrzenia się po Kastylij, nie poddaje się jej.
11. Kościół dla Teresy i dla całego okresu Filipa II utożsamia się z klerem i hierarchią. Kler tworzy warstwę społeczną, która jest Teresie najbliższa i najbardziej wpływa na życie zakonnic. Teresa wchodzi w kontakt z najróżniejszymi warstwami hierarchii kościelnej. Bardzo ceni biskupów, których zna, zwłaszcza pozytywnie ocenia księży. Ksiądz nie jest dla niej pracownikiem, lecz chorążym, pewnym kapitanem chrześcijan. Jest to obrońca sprawy Chrystusa (por. CV 3,1–2). W historii Kościoła Teresa bywa włączana w ramach reformacyjnych prądów Kastylji w szerszym ruchu katolickiej reformy, która zaczyna się w połowie XIV wieku i jest kierowana przede wszystkim przez Sobór Trydencki; ruch ten starał się zaszczepić Kościołowi nowego ducha, który pobudziłby życie chrześcijańskie, wykształcenie, teologię i seminaria.
12. Mistyczne życie Teresy i jej pragnienie stworzenia małej kontemplacyjnej wspólnoty z nowym duchem i stylem życia wyprzedzają Sobór Trydencki, chociaż następnie okażą się być w zgodzie z jego przebiegiem i wdrażaniem. Teresa często nazywa go świętym soborem. Ona sama jednak nie jest tylko jedną reformatorą życia zakonnego, ale również nosicielką charyzmatu i inspiratorką określonego stylu życia wewnątrz Kościoła, charakteryzującego się jej chrześcijańskim humanizmem. Otwarta na transcendencję, która jest wspólnotą trynitarnej miłości i przyjaźnią z Chrystusem – Bogiem i człowiekiem, który rozumie nasze słabości – święta Teresa ma wysoką świadomość ludzkiej osoby i docenia ludzkie zdolności (por. CV 4,4; 41,7; 1H 1,1nn). Jej mistyka jest ponadto mistyką prorocką, doświadczeniem tak potężnym, że wyraża się słowami, które zapraszają, inspirują i pobudzają, stając się tak świadectwem dla społeczeństwa i Kościoła.
13. Prosto i konkretnie święta Teresa opisuje niewieloma słowami wartość chrześcijańskiego wychowania, które otrzymała w rodzinie: „To, że miałam cnotliwych i bogobojnych rodziców, wystarczyłoby mi wraz z tym, co mi dawał Pan – gdybym ja sama nie była tak uboga – abym była dobra” (Ż 1,1). Obraz rodziny, naszkicowany przez Teresę na pierwszych stronach Księgi życia, jest czysto pozytywny i wyraźnie określony, noszony przez zdrowy chrześcijański humanizm. Portret jej ojca, dona Alonsa, jest portretem sprawiedliwego i umiarkowanego mężczyzny, przyjaciela prawdy, zorientowanego społecznie, oddanego lekturze, szacunku dla eucharystii, bogatego w czyny miłości wobec biednych i miłosiernego dla chorych i służących (por. tamże,2). Bardzo podobny jest także portret kobiety pani Beatrix, jej matki: cierpliwa, przewidująca, bardzo spokojna i inteligentna, skłonna do pielęgnowania maryjnej czci i innych chrześcijańskich cnót u swoich dzieci (por. tamże,3). Teresa, która tak usilnie i intensywnie spełniała swoje misje Matki duchowych osób, zarówno wewnątrz jak i na zewnątrz Karmelu, dbała także o ten aspekt życia rodzinnego. Najpierw jako mniszka, która interesowała się życiem duchowym swojego ojca (por. tamże 7,13); a następnie jako mistyczka z zainteresowaniem dla życia duchowego swoich braci.
14. Na tym tle Teresa przeżywa między osiemnastym a dwudziestym rokiem życia, w ramach rozwoju swojego powołania, moment wstąpienia do karmelitańskiego klasztoru Wcielenia. Tutaj uświadamia sobie, że jest osadzona w duchowej tradycji stuleci, intensywnie inspirowanej Biblią i opartą na Regule. Reguła karmelitańska jest zaraz po Piśmie najczęściej cytowanym tekstem świętej. Sporządzona w pierwszej dekadzie XIII wieku była następnie dostosowywana i potwierdzana za pontyfikatu Innocentego IV (1247), a ten przekształcony tekst Teresa określa jako „Regułę pierwotną” (por. Ż 36,26). Na pierwszych stronach Drogą doskonałości mówi swoim mniszkom, że przy zakładaniu tego „kącika (...) miała na myśli, aby ta Reguła naszej Pani i Władczyni była przestrzegana z taką doskonałością jak na początku” (CV 3,5). Impulsy, które wywodzą się z Reguły i które przyjmuje za swoje z największą intensywnością, to ewangeliczna ubóstwo (por. Ż 35), modlitwa (por. CV 4,4), samotność celi (por. C 8; C 4,9), milczenie (por. 3H 2,13), praca oraz przykład świętego Pawła, a także tradycyjny związek pomiędzy Regułą a wzorem Matki Bożej; to również powód, dla którego Reguła Teresy jest zwykle nazywana „Regułą Panny” lub „Regułą naszej Pani z góry Karmel” (por. Z 14,5; Ż 36,26).
15. W ciągu 27 lat pobytu w klasztorze Wcielenia Teresa przechodzi znaczący duchowy rozwój: lektura świętego Augustyna i widzenie Chrystusa, pokryte ranami, powodują ostateczną zmianę w jej życiu zakonnym (por. Ż 9,1.8). W klasztorze Wcielenia dochodzi również do mistycznych łask, które opisuje w Księdze życia. Są one przeplatane doświadczeniami christologicznymi, które koncentrują jej życie mistyczne na przeżywaniu świętego człowieczeństwa Chrystusa (por. Ż 22), przez łaskę przebicia serca (tzw. transwerberację; por. Ż 29,13) aż po charyzmatyczne łaski, które pobudzają ją do założenia nowego Karmelu. Tutaj odbywa się decydujące wydarzenie, które ma zmienić kierunek jej życia, i to aż w 1554 roku, czyli po niemal dwudziestu latach życia karmelitańskiego. Teresa informuje nas o tym w dziewiątym rozdziale swojego autobiograficznego opisu. Fakt ten nie polega już na przezwyciężeniu zmagania, które stoczyła przez poprzednie dziesięć lat, lecz na otworzeniu nowego horyzontu dla nowego sposobu odnoszenia się do Boga i jak stawić czoła codziennemu życiu. Opisuje to w ten sposób: „Miałam już wcześniej kilka razy początki tego, co teraz opowiem. Bywało, że przy tym uobecnieniu, którym się wprowadzałam do Chrystusa, jak już mówiłam, a nawet czasem przy lekturze, że nagle przychodził mi odczucie Bożej obecności, przy którym nie można było w żaden sposób wątpić, że jest w moim wnętrzu lub ja cała zanurzałam się w Nim” (Ż 10,1). Chodziło po prostu o początek życia mistycznego; początek nowego sposobu modlitwy i życia, z konsekwencjami, których nawet ona sama jeszcze nie podejrzewała. To jej doświadczenie nowego życia da początek nowemu Karmelowi. Zaczyna się zatem drugi okres jej życia (1554–1582), charakteryzujący się intensywnymi doświadczeniami mistycznymi, których świadkiem będzie Jan od Krzyża, spowiednik w klasztorze Wcielenia podczas trwania lat 1571–1574, kiedy Teresa była przełożoną tego klasztoru. Okres ten jednocześnie charakteryzuje jej intensywna działalność pisarska i zakładająca, w której udział weźmie również Jan od Krzyża i która w zasadzie będzie ciągnęła się aż do jej śmierci.
(Ciąg dalszy w następnym numerze.)
