Wieczna modlitwa u św. Augustyna
Czytaj dalejBlog
Wyjątkowym elementem tegorocznej ogólnopolskiej pielgrzymki tercjarzy w Kostelním Vydří była obecność zupełnie nowej ikony Matki Boskiej...
Czytaj dalej
tekst generała zakonu dla uczestników poszczególnych prowincjonalnych kapituli
Czytaj dalej
ukończenie
Czytaj dalej
... neboť i bez světla dá mi
žíti nebes vidinami...
tekst generała zakonu dla uczestników poszczególnych prowincjonalnych kapituł
Czytaj dalej
Starość w Biblii (część 1)
P. Gorazd Cetkovský, O.Carm.
Úplně úvodem1
Mówiąc o starości, nasza uwaga skupia się głównie na tej fazie życia ludzkiego, która charakteryzuje się bardzo zaawansowanym wiekiem i związanymi z nim znacznych problemami zdrowotnymi oraz mentalnymi.
Ale starość ma także wcześniejszą fazę, którą można by określić jako „komfortową”; taki świeżo upieczony emeryt jest zazwyczaj w doskonałej formie, a jednak jest już wolny od różnych zobowiązań, co oznacza, że jest pozbawiony pewnego wpływu, jaki miał na swoje otoczenie; może nagle mieć mnóstwo czasu, ale równocześnie być narażony na większą samotność, izolację i tym podobne. Ta faza także jest ważna w życiu.
Obie fazy starości powinny być przeżywane w sposób wartościowy i sensowny, „owocnie”!
Trochę językoznawstwa
Hebrajskie wyrazy na określenie starości pochodzą od słów „broda (tj. wąsy)” oraz „siwe włosy”.2 Z naszego otoczenia w tej kwestii od razu przypomniałem sobie piękne pejoratywne czeskie słowo „holobrádek” oraz sukcesy nowoczesnej kosmetyki do włosów w walce z siwizną...
Na języku czeskim możemy zwrócić uwagę:
- że słowa stary i młody nie służyły pierwotnie do oznaczania wieku (rdzeń słowa stary miał podobno początkowo znaczenie „gruby” lub „nieruchomy”; mlody to oznaczenie dla tego, kto ma miękką skórę, jak młode zwierzęta)
- że słowo starost było pierwotnie przeciwieństwem słowa młodość i oznaczało „zaawansowany wiek ludzki” (P. Eisner, Čeština poklepem a poslechem); i oto: dzisiaj oznaczamy tym cokolwiek, co „sprawia nam zmartwienia”...
Okoliczności życiowe ludzi biblijnych (szczególnie te różne od dzisiejszych)
„Starość w Izraelu zaczynała się u mężczyzn mniej więcej w około sześćdziesiątki,” a „wiek powyżej siedemdziesięciu lat uważany był za szczególny dar Boży.”3
Postęp cywilizacyjny był znacznie wolniejszy niż obecnie. Stary człowiek nie był wtedy otoczony „epoką” i wynalazkami, których wcześniej nie znał i którym nie rozumiał. (Na przykład przez całe tysiąclecie, kiedy powstawała Biblia, wciąż jeżdżono na osiołkach lub koniach, podczas gdy w naszej epoce przez ostatnie sto pięćdziesiąt lat mamy koleje, samochody, samoloty.)
Starożytnym ludziom ogólnie okazywano wielki szacunek: całe społeczeństwo to zachowywało, celowo to pilnowało i uczyło tego młodych. W starożytnym Izraelu najstarsi członkowie ważnych rodzin stanowili bezpośrednio instytucję społeczną. „Starszy”4 decydowali o sprawach pojedynczych plemion, a potem (gdy przynależność przestała być wynikiem pokrewieństwa, a w miejscu zamieszkania) miast. Wkrótce jednak przynależność starych determinowało nie ich wiek, lecz pozycja społeczna (stali się jakąś arystokracją). Razem z najwyższymi kapłanami i prawnikami „starszy” należeli do rady starszych (Mat 27,41). W pierwszym Kościele słowo „starszy” oznaczało przedstawicieli wspólnot chrześcijańskich i zawsze jest w Nowym Testamencie używane w liczbie mnogiej, więc chodziło o kilka osób w danej wspólnocie, coś w rodzaju grona. Interesująca jest w tej kwestii także wizja księgi Objawienia: 24 starców przed Bożym tronem.
I choć Pismo także wspomina o różnych problemach zdrowotnych starych ludzi, można przypuszczać, że starzy ludzie w biblijnej epoce byli w lepszej kondycji niż dzisiejsi starczy – po prostu z tego powodu, że poziom opieki zdrowotnej był wtedy bardzo niski. Tak więc, gdy tylko ich problemy zdrowotne wzrastały, szybko umierali.
Z drugiej strony pamiętajmy: jedynym miejscem, gdzie starożytnemu człowiekowi zapewniano opiekę, była wtedy rodzina. Jeśli relacje w niej były dobre, zapewniała mu opiekę w zasadzie prymitywną, ale ludzką, niewątpliwie bardzo pocieszającą...
Co mówi Pismo o starości (wszystkim)
„Sama długość życia była nie tylko w Izraelu, ale w wszystkich starożytnych cywilizacjach uważana za niezwykły wyraz boskiej przychylności.”5 O wielkich postaciach z czasu patriarchów i wyjścia Pismo mówi, że dożyły bardzo wysokiego wieku (Abraham, Sara, Mojżesz, Aaron, Jozue). Taki wysoki wiek jest świadectwem o ich przychylności w oczach Pana i o ich znaczeniu dla historii zbawienia.
Księgi Mojżeszowe zawierają kilkakrotnie relację o śmierci patriarchów. Zauważmy trzy szczegóły, z którymi się przy tym spotykamy:
- Pismo używa szczególnego wyrazu i mówi, że dany człowiek umarł „stary i syty dni”. Co można zinterpretować: bez bólu z niespełnieniem czy niedokończonym życiem. W spokoju (Tob 14,2). Ziemskie dni są więc przyrównane do obfitego (i smacznego) posiłku, którym dany człowiek został nasycony. Z takim poczuciem umiera. W kulturze, która dobrze znała głód, ten obraz miał zapewne wielką wymowność.
- Słowa „przyłączył się do swojego ludu” wyrażają, że dusza zmarłego jest z zmarłymi przodkami.6 (Wiarę w zmartwychwstanie znajdujemy dopiero w najmłodszych księgach Starego Testamentu.) Tedy chociaż umieramy każdy z osobna,7 po śmierci – podobnie jak za życia – wciąż jesteśmy częścią wspólnoty z tymi, do których przynależymy.
- U ojcowskiego łożyska umierania są – bez wzmianki o jakimkolwiek napięciu – obecni wzajemnie kłócący się synowie (Izaak i Ismaela, Jakub i Ezaw, w pewnym sensie także Józef i jego bracia).
Jako przykład podajmy zakończenie biblijnego cyklu o Abrahamie (nie zapominajmy o obietnicy pocieszającej starości, którą Bóg dał mu w Gen 15,15):
„To są lata życia Abrahama, których się dożył: sto siedemdziesiąt pięć lat. I umarł Abraham i zmarł w pocieszającej starości, stary i syty dni i był przyłączony do swojego ludu. Jego synowie Izaak i Ismael pochowali go w jaskini Machpela na polu Efrona, syna Chetejczyka Sochara, naprzeciw Mamre.” (Gen 25,8–9.)
Ogólnie rzecz biorąc: dar pocieszającej starości jest w Biblii interpretowany jako nagroda od Boga. Kto jest wierny w pobożności wobec Pana i usilnie dąży do moralnie nienagannego życia, może w nim pokładać nadzieję.
„Siwe włosy są ozdobną koroną,
można je znaleźć na drodze sprawiedliwości.” (Przysł 16,31.)
I podobnie:
„Ci, którzy w domu Pana są zaszczepieni,
którzy rosną na dziedzińcach naszego Boga,
jeszcze w siwych włosach przyniosą owoce,
pozostaną soczysti i świeży,
aby głosić, że Pan jest prosty,
opoka moja, w nim nie ma podłości.” (Ps 92,14–16.)
Wielki szacunek do starości jest również widoczny w tym, że jednym z obrazów, które używają prorocy do opisania obiecanego zbawienia, jest czas pokoju i obfitości, w którym ludzie będą mieli możliwość dożywać starości i nie umrą przedwcześnie w wojnie lub głodem (por. Zach 8,4–5 i cała kapitał; Iz 65,19–23). Wysoki wiek jest wtedy postrzegany idealistycznie, nie myślimy o trudach, które zwykle towarzyszą starości. Jest oczywiste, że starożytni Izraelici patrzyli na starość jako na „pożądaną fazę dojrzałości życiowej.”8
W Pismie bardzo cenioną cechą starości jest możliwość przeżywania radości z licznego i świeżego potomstwa. „Koroną starców są wnuki” (Przysł 17,6). Jest wielkim błogosławieństwem zobaczyć „swoich synów i synów swoich synów do czwartego pokolenia” (Job 42,16). Kiedy umierający starzec Jakub żegna się z życiem, błogosławi swoich potomków (Gen 48 i 49). Z drugiej strony bezdzietna starość przynosi bardzo ciężki los. Nie tylko z powodu osamotnienia jako takiego, ale w ówczesnym spojrzeniu potomstwo reprezentowało jedyne kontynuację życia, trwanie pamięci, „imię”9. I ponadto bezdzietność oznaczała brak jakiegokolwiek zabezpieczenia społecznego w starości, skończyć jako żebrak.
Ogólnie rzecz biorąc, cechą starości uznawana jest mądrość. Tutaj warto dokładniej zagłębić się w Pismo. W Dan 7,9 sam Pan nazywa się „Wiekowym”, dosł. „Stary dni”. W biblicznym kontekście kładzie się zasadniczy nacisk na tradycję. Z ogromnym szacunkiem patrzy się na to, co jest stare, a więc sprawdzone (Job 8,8–10; 15,10).10 I właśnie stary człowiek jest nosicielem tradycji – jednak swoją długą osobistą doświadczeniem oraz tym, co otrzymał od ludzi jeszcze starszych niż on, z którymi spotkał się w swoim życiu. „Nie uchylaj się od rozmów ze starcami, którzy się także uczyli od swoich ojców, ponieważ od nich nauczysz się rozumnosci i tego, jak odpowiadać, gdy to konieczne” (Syr 8,9). Nazwa „Pan, Bóg waszych ojców,” (Deut 1,11 i in.) między innymi pokazuje, że istotnym zadaniem starszych i doświadczonych ludzi jest przekazanie następnych pokoleń prawidłowego obrazu Boga!
Dlatego Pismo wzywa: „Przed siwymi włosami powstań i starszym oddaj cześć!” (Kpł 19,32). Eksperci przy interpretacji tego wersetu wskazują, że nie mamy przed sobą tylko rady, ale bardziej zobowiązujący nakaz, którego złamanie było w ówczesnym społeczeństwie Izraela karane wykluczeniem.11
Niewypowiedzianym założeniem jest jednak to, że człowiek sam ma zainteresowanie wzrastaniem w mądrości równocześnie z progresją wieku. Tedy, że stara się dostrzegać wydarzenia wokół siebie, myśleć o nich, porównywać, że w przebiegu swojego życia starannie gromadzi cenne odkrycia i doświadczenia. „Kto chodzi z mądrymi, stanie się mądrym, natomiast ten, kto przyjaźni się z głupcami, będzie miał źle” (Przysł 13,20). „Czego nie zgromadziłeś w młodości, jakbyś w starości mógł znaleźć?” (Syr 25,3). Pismo bezpośrednio zachęca do pytania ojców i starszych (Deut 32,7). A na koniec najważniejsze jest konkretne Bożym działania „zachować w sercu”, nie zapomnieć o nich na przyszłość.
A mądrość przynosi wielki pożytek. Samemu staremu człowiekowi jest bogactwem i pomocą, ale jest źródłem, z którego może czerpać także jego otoczenie. Na przykład doświadczony i mądry człowiek nie da się oszołomić chwilowym błyskiem ani przestraszyć naporem trudności. Umie się na sprawy patrzeć z dystansu, wie, że życie obejmuje okresy radosne i bolesne (por. Kaz 3,1–8). Stary człowiek też nie potrzebuje wymuszać swojej autorytetu twardością lub niesprawiedliwością. Gdzież wśród obrazów chaosu, którymi Pan wzywa niewierny lud, rozbrzmiewa także groźba, że moc w społeczeństwie dostanie się w ręce ludzi zbyt młodych: „Na wodzów dam im chłopców, rządzić im będą młodzieńcy. (...) chłopiec zaatakuje starego, bezecny na czcigodnego” (Iz 3,4–5; por. i w. 12).
Pismo jednak nie utożsamia automatycznie starości z mądrością. Tak, połączenie obu jest idealne:
„Rozsądek jest ozdobą siwym włosom
a umiejętność doradzania cechą starszych.
Jak ozdobi mądrość starca,
a przezorny rady respektowane ludzi!
Koroną starców są bogate doświadczenia
a ich chlubą bać się Pana.” (Syr 25,4–6.)
Podobnie Job 12,12. Nie zawsze tak jednak bywa. „Nie zawsze mądrzy są ci, którzy mają wiele lat” (Job 32,9; por. i Syr 6,34). „Albowiem czcigodna starość nie zależy od długiego wieku, ani nie mierzy się liczbą lat. Prawdziwe siwe włosy dla człowieka to mądrość; i życie bez skazy to prawdziwy długi wiek” (Mądrość 4,8–9).
Pismo wielokrotnie podkreśla, że mądrość jest darem Bożym.
„Albowiem mądrość daje Pan,
poznanie i rozsądek pochodzi z jego ust” (Przysł 2,6).
A gdzie indziej: „Bóg wprawdzie człowiekowi, który jest mu miły, daje mądrość i poznanie powagę. Grzesznika jednak zostawia w zmaganiu się, gromadzeniu i nagromadzaniu rzeczy, które ostatecznie musi przekazać temu, kto się podoba Bogu” (Kaz 2,26). „Wszelka mądrość od Pana jest i jest z nim na wieki” (Syr 1,1).
Obdarowanie mądrością bywa ludziom dodawane do daru starości, „o ile poprzedza go życie przeżyte w wierności Panu i z gotowością do słuchania jego słowa.”12 Taki sposób życia, aby dysponować do mądrego starości, jest więc obowiązkiem każdego człowieka. A przeciwnie z odrazą Pismo wypowiada się o grzesznym starcu (konkretnie: rozwiązłym – Syr 25,2), o przypadku, w którym człowiek „zestarzał się w grzechu” (Dan 13,52).
Ponieważ jest zatem mądrość darem Bożym, Pismo nas w ostateczności ostrzega, że Bóg może dać ją także młodemu człowiekowi, który potem – właśnie poprzez swoje połączenie z Panem – w kwestii mądrości przewyższy starców. „Mądrzejszy jestem od starców, bo przestrzegam twoich poleceń” (Ps 119,100). „Kto okazał się doskonałym w krótkości, osiągnął pełnię długiego wieku” (Mądrość 4,13). Ludowym znanym przykładem tego jest młodzieńiec Daniel (por. Dan 13,50).
Podsumowując: „Mądrość w związku ze starością jawi się jako zadań i jako szlachetne powołanie.”13
Ale Pismo nie zataja także trudności starości...
Z drugiej strony Pismo okazjonalnie wspomina, że starość jest także okresem chorób i utraty sił fizycznych (np. osłabienie wzroku – Izaak, Jakub) i psychicznych (kapłan Eli nie jest w stanie sprzeciwić się przewrotnemu postępowaniu swoich synów – 1 Sm 2,22; 3,13). Stary człowiek może być narażony na intrygi ze strony swojego otoczenia (Izaak w Gen 27, być może także król Dawid w 1 Król 1,11–37)14 itd.
Bardzo znanym biblijnym tekstem o starości jest Kaz 12,1–7. Wyraźnymi (i trudno zrozumiałymi) obrazami nakreśla autor księgi towarzyszące objawy starości: osłabiony wzrok, drżenie ciała, rosnąca izolacja od otaczającego świata, bezsenność, utrata odwagi, miażdżąca pewność śmierci. A ten silny poetycki opis od razu wzmacnia wzmianka o nieprzyjęciu tego stanu, o wyraźnym oporze starego człowieka w stosunku do takiej jego sytuacji. Kaznodzieja dosłownie mówi (12,1), że są to: „złe dni” i „lata, o których powiesz: 'Nie mam w nich upodobania.'”
Wracam do ciekawego komentarza do księgi Kaznodziei,15 który napisał Ludger Schwienhorst-Schönberger i którego użyliśmy w 2008 roku jako wskazówki dla niektórych kursów naszych rekolekcji duchowych. Wspomniany niemiecki biblista uważa księgę Kaznodziei za wezwanie do przeżywania radości, do prawdziwego szczęścia. Powszechnie pesymistyczne fragmenty tej księgi mają na celu jedynie ostrzeżenie przed poleganiem na fałszywych szczęścia (co jest osobliwie aktualne także dzisiaj).
Jeżeli przyjrzymy się uważnie tekstowi Kaz 12,1–7, zauważymy, że ponura poezja wyprzedzana jest zachętą:
„I gdy człowiek dożyje wielu lat,
a niech się cieszy ze wszystkich” (11,8).
A następnie Kaznodzieja ostrzega młodych ludzi i wskazuje na czas starości. Cała księga zajmuje się tym, że radość i szczęście powinny być trwałym bogactwem człowieka, jego postawą wobec życia, a nie przelotnym uczuciem (por. 3,22; 8,15 itd.). A podczas gdy Kaznodzieja wiele rzeczy, nazywa naprawdę marnością (tj. powiewem, przemijalnością),16 nie odnosi się to na pewno do radości, do której tutaj zachęca! Ta powinna człowiekowi przy wszystkim przemijaniu na odwrót trwać.
Jeżeli Kaznodzieja wzywa młodych ludzi do życia w prawdziwej radości i w odpowiedzialności wobec Pana, nawołuje do czegoś, co jemu samemu w młodości się nie udało. O tym swoim doświadczeniu mówi w pierwszych dwóch rozdziałach księgi. Nadaremnie wtedy usiłował oprzeć swoją radość na (jedynie ludzkiej) mądrości, na bogactwie oraz na doznaniu. Skończył w frustracji i rozpaczy. Dopiero potem dano mu poznać, że prawdziwe szczęście i radość może tylko przyjąć od Boga jako jego dar (2,24–26). W wielu ludzkich losach, sytuacja ta często tak jest, że po źle przeżytym życiu (z młodzieńczygo zaczynając) po prostu przychodzi śmierć jako pewna forma Bożego wyroku. A co zostało zmarnowane, pozostaje zmarnowane... Dlatego ostrzeżenie Kaznodziei dla młodego człowieka.
Choć Pan w księdze Kaznodziei (jak się zdaje w żadnej innej księdze Starego Testamentu) jest Bogiem tajemniczym i niepojętym (a takie jest zresztą już jego dzieło), właśnie w fragmencie Kaz 12,1–7 czytamy, że nie jest Bogiem dalekim i odległym dla człowieka. Ten wiersz do starości bowiem otacza przypomnienie o tym, że on nas uczynił: „Pamiętaj o swoim Stworzycielu…” (12,1) i „duch wróci do Boga, który go dał” (12,7). Panu zależy na naszym szczęściu.
Ale wróćmy do Pisma jako całości. Ponieważ starość jest etapem życia związanym z trudnościami, dlatego psalmista prosi o pomoc dla czasu starości od Pana:
„Nie odrzucaj mnie w czasie starości,
nie opuszczaj mnie, aż osłabną siły!
Przecież moi wrogowie mówią o mnie,
ci, którzy na mnie czają, wspólnie się układają…” (Ps 71,9.)
Tak jesteśmy przyzwyczajeni do tych wersetów z liturgicznego (Bognerova) przekładu psalmów. Słowa „aż osłabną (moje) siły” wywołują wrażenie, że psalmista prosi o ochronę w starości, która dla niego jest na razie tylko przyszłością. Inne tłumaczenia jednak mówią inaczej. Na przykład ekumeniczne tłumaczenie ma:
„Nie odrzucaj mnie w czasie starości,
nie opuszczaj mnie, gdy tracę siły.”
Co oznacza, że sytuacja psalmisty jest znacznie pilniejsza. On już jest stary! I wspomniane dalsze w tekście wrogości przygotowania i ich kpin: „Bóg go opuścił,” oczywiście jeszcze bardziej groźnie i bolesnie podkreślają napięcie starości psalmisty. Wiersz 18 tego samego psalmu, zasadniczo powtarzający prośbę do Pana, znalazłem w luźniejszym włoskim tłumaczeniu17 w tym brzmieniu:
„Od młodości, o Boże, uczyłeś mnie
a do dzisiaj ogłaszam twoje cuda.
Teraz jestem starcem, mam białe włosy,
o Boże, nie opuszczaj mnie!” (Ps 71,17–18.)
Tak psalm szuka w Panu oparcia dla starości, która już jest tu. Interpretacja psalmisty jako już starego człowieka naprawdę lepiej odpowiada brzmieniu całego psalmu.
Kolejna nauka pochodzi z tego, co psalmista obiecuje Panu w zamian za wysłuchanie:
„Ani w starości i siwych włosach mnie, Boże, nie opuszczaj,
dopóki nie ogłoszę twojej mocy temu pokoleniu,
wszystkim, którzy przyjdą, twojej siły” (w. 18).
To towarzyszące Panu starość będzie wtedy wypełniona Bożą chwałą. Modlitwą i świadectwem o Bożej mocy, wierności i „sprawiedliwości” (w. 24).
Nie zataję, że w barwnej mieszance biblijnej mądrości znajdziemy także werset, który chwali śmierć jako koniec długiej starości (gdzież dla człowieka udanego i zdrowego śmierć jest goryczą):
„O śmierci, jak dobry jest twój wyrok
dla człowieka nędznego i tego, którego siły osłabły,
dla człowieka w wysokim wieku,
dla niego wszystko jest trudne, wszystkiemu się broni i traci cierpliwość” (Syr 41,2).
Rozpacz nad życiem pojawia się w Pismie wielokrotnie: Job zastanawia się nad tym, że są ludzie, którzy bardzo pragną ucieczki z tego świata, a jednak Bóg zostawia ich tutaj (Job 3,20–22). Desperacja nie tylko w Jobie (Job 6,9 itd.) pojawia się Eli (1 Król 19,4), Jonasz (4,3) i Tobiasz (Tob 3,6). Ale tutaj u Syracha (a w tamtym odrzuceniu własnego życia w Kaz 12,1) powodem rozpaczy właśnie jest ciężka starość!
Nie przeceniajmy tego wersetu i snażmy się dobrze mu zrozumieć. Przyrównując całą Biblię do tysiącletniego „rozmowy”, w którym mieszają się różne myśli, bezpiecznie wiemy, że centralny głos Pisma wypowiada się na korzyść daru życia. Śmierć jest uważana za coś złego, rezultat pierwszego grzechu, i przychodzi wtedy, gdy Bóg pozwala, nie z woli człowieka. „Albowiem Bóg śmierci nie uczynił, ani się nie cieszy z zabicia żywych” (Mądrość 1,13).
Jądro przesłania Syracha tkwi w wersecie 3: „Nie bój się wyroku śmierci...” Pozostałe słowa mają uprościć czytelnika z tego strachu. Dlatego święty pisarz wskazuje również na to, że dla kogoś śmierć jest zakończeniem cierpienia, że niektórzy ludzie wyczekują jej. Nie ma powodu, aby dostrzegać w tym zalecenie, abyśmy my myśleli jak oni. Uważam dodatkowo za interesujące, jak trafnie nasz werset podkreśla psychiczne trudności starości. Takie przygnębienie umysłu starego człowieka nie można lekceważyć. Przedstawia bowiem wewnętrzny duchowy bój, który Bóg może nałożyć na starego człowieka, a który może być bardzo ciężki.
pokračování
Ciągła modlitwa u św. Augustyna
Czytaj dalej
tekst generała zakonu dla uczestników poszczególnych prowincjonalnych kapituł
Czytaj dalej
O wizytacji klasztoru według konstytucji reformy tourainskiej.
P. Gorazd Cetkovský, O.Carm.
„Brak należytej wizytacji prowadzi do upadku zakonu.” To zdanie powtarzane jest w karmelitańskich konstytucjach1 od co najmniej 300 lat. Nie mam pod ręką naszych konstytucji starszych od konstytucji reformy tourainskiej, wydanej w 1645 roku, a już tam ją znajdziemy.
Pod koniec września tego roku miała miejsce wizytacja przeprowadzona przez generała w wszystkich trzech wspólnotach karmelitów w naszym kraju. (Nasza lokalna wspólnota także doświadczyła wizyty papieskiej, ale ta ma inny charakter). Spróbujmy wspólnie zastanowić się, jak niegdyś (idealistycznie) wyglądały wizytacje. Jak są szczegółowo nakreślone w konstytucjach. Chociaż dotyczyły tylko zakonników, możemy zadać sobie pytanie, co z tego może być pouczające także dziś – nie tylko dla zakonników, ale także dla szerszego kręgu tercjarzy i przyjaciół Karmelu.
W wspomnianych konstytucjach reformy tourainskiej zakłada się, że wizytacji dokonuje prowincjał. Miał on odwiedzać klasztory należące do prowincji, którą kierował, dbając jednocześnie o prawdziwe życie zakonne i karmelitańskie. Wizytacje pojedynczych klasztorów przez generała były w historii raczej wyjątkiem. Przełożonym pojedynczych konwentów był prowincjał i to on sprawował regularną władzę. Tylko wyjątkowe sytuacje rozwiązywali przełożeni wyżsi, czyli generał. Niemniej jednak wizytacje dokonywane przez generałów były w historii ogromną pomocą w odnowie lub zachowaniu dobrego ducha zakonu. W ten sposób wizytowali wiele klasztorów np. generałowie bł. Jan Soreth (który prowadził zakon w latach 1451-1471), Mikołaj Audet (1524-1562) czy Giovanni Battista Rossi (1564-1578), znany z biografii św. Teresy z Avili.
Dla historii klasztoru w Kostelním Vydří ważne są dwie wizytacje: wizytacja tamtejszej parafii przez biskupa brneńskiego Pawła Huyna w 1907 roku, po której biskup zaprosił karmelitów z Austrii i powierzył im od lipca 1908 roku duszpasterstwo parafii, oraz wizytacja wyderskiego klasztoru przez P. Jana Brenningera (reprezentującego generała zakonu) w 1930 roku, która po stwierdzeniu poważnych braków w życiu wspólnotowym doprowadziła do propozycji albo zamknięcia klasztoru (karmelici mieliby stąd odejść), albo zapewnienia jego dalszej egzystencji przez przybycie nowego przełożonego P. Prokopa Valeny, wciąż działającego w Krakowie. Decyzja zapadła na korzyść drugiej opcji, dzięki Bogu!
Zajrzyjmy więc do konstytucji reformy tourainskiej i uczmy się, co do należytej wizytacji klasztoru należy.
Przyjęcie wizytatora
„Brak należytej wizytacji prowadzi do upadku zakonu.” Wizytować ma sam przełożony (jeśli zdecyduje się na zastępstwo, musi to uzasadnić, a wizytatorzy przez niego powołani muszą odpowiednio wykazywać się upoważnieniami).2
Wizytacje powinny być regularne (zaplanowane w określonych odstępach3), a ponadto także nadzwyczajne – „ilekroć będzie to konieczne” (gdy o to poproszą bracia lub gdy przełożony uzna to za stosowne).
Miejscowy przełożony ma obowiązek przygotować wspólnotę na wizytację (czytając tę część konstytucji, z którą się teraz zapoznajemy), „aby każdy wiedział, jak ma się zachować wobec wizytatora i podczas wizytacji”. Wspólnota powinna przyjąć wizytatora pokornie i z szacunkiem. Wizytator nie może przekraczać swoich kompetencji, w przeciwnym razie zostanie ukarany. Niech zachowuje się „ta chwalebna tradycja”: wizytator, przychodząc do klasztoru, najpierw wchodzi do kościoła,4 gdzie bracia, ubrani w białe płaszcze, powitają go zgodnie z Ceremoniale. (Ponieważ nie mam tej książki pod ręką, odnalazłem w Rituale carmelitarum5 „Obrzęd uroczystego przyjęcia generała”).
Obrzęd przebiegał mniej więcej tak:
Bracia, ubrani w białe płaszcze, wychodzą do drzwi klasztornego kościoła, a gdy generał wchodzi, witają go ukłonem. Przełożony w pluwiale podchodzi do generała, a ten na kolanach całuje krzyż,6 który mu przełożony podaje, i deklamuje antifonę: „Kłaniamy ci się, Panie Jezu Chryste, i błogosławimy cię, bo swoim krzyżem odkupiłeś świat.” Dołącza modlitwę o dostojeństwo krzyża:
Modlmy się: Stój przy nas, Panie, Boże nasz, i daj tym, którzy mają radość z dostojeństwa świętego Krzyża, aby stało się im także stałą ochroną i wsparciem. Boż ty żyjesz...
Wtedy generał wstaje, wkłada kadzidło do kropidła i pokropi siebie i pozostałych święconą wodą.7 Następnie przełożony okadzi go i zaczyna hymn Te Deum. Wszyscy odchodzą w procesji do ołtarza. Przed ołtarzem generał klęka na przygotowanym klęczniku, a przełożony (zwrócony ku niemu) po stronie epistoły przy ołtarzu wygłasza modlitwę za generała i za zakon:
Modlmy się: Wszechmogący, wieczny Boże, który jedynie czynisz wielkie cuda, rozhoń nad swoim sługą generałem i nad wszystkimi zgromadzeniami, jak mężczyzn, tak i kobiet, które mu są powierzone, ducha swojej zbawczej łaski; aby się Tobie podobali w prawdzie,8 wlewaj im ciągle rosę swojego błogosławieństwa. Przez Chrystusa, Pana naszego.
Jeśli generał przybywa w celach wizytacji, dołącza się modlitwa:
Boże, który nawiedzasz pokornych (humílium Visitator) i pocieszasz ich ojcowską miłością, daj naszej wspólnocie swoją łaskę, abyśmy dostrzegli, że poprzez tych, w których przebywasz, przychodzisz do nas Ty sam. Przez Chrystusa, Pana naszego.
Następnie wszyscy stoją i śpiewają antyfonę maryjską (Pod twoją obronę lub Salve Regina lub inną).9 Następnie generał przyjmuje białą stółę, zakłada ją i podchodzi do ołtarza.10 Modli się modlitwą i uroczystej udziela błogosławieństwa, które bracia przyjmują z głębokim ukłonem.
Następnie generał zdejmuje białą stółę i zakłada stółę fioletową lub czarną i śpiewa pokutny psalm 51 z antyfoną, po czym następuje modlitwa Ojcze nasz. Potem generał schodzi ze schodów ołtarza i wykonuje Asperges oraz okadzenie braci, po czym następują modlitwy za zmarłych braci, siostry, krewnych i dobroczyńców, za pochowanych „tu i gdziekolwiek” (w krypcie pod kościołem klasztornym spoczywają zarówno zakonnicy, jak i wielu innych wiernych), aby były im odpuszczone grzechy. Generał kończy modlitwą: „Odpoczynek wieczny...”
Następnie przechodzi do sedes, siada, a przełożony i po nim prowincjał w głębokim ukłonie całują mu rękę. Pozostali bracia czynią to samo na kolanach. (W ten sposób każdy z braci wita się indywidualnie z wizytatorem.)
Po wyrecytowaniu modlitw do wizytujących (wizytator towarzyszył tzw. socjusz, który był oficjalnym świadkiem podczas rozmów, które prowadził wizytator) wprowadzani są do godnie przygotowanych pomieszczeń dla gości (hospitium) i natychmiast odwiedzają braci, którzy są chorzy i przebywają w klasztornej szpitaliku (valetudinarium). Nie mają jednak od razu w momencie swojego przybycia wykonywać niczego ze swojego posłannictwa, chyba że w przypadku poważnej i wyraźnej potrzeby.
Początek wizytacji
W wyznaczonym dniu wizytacji11 zwołuje wizytator wczesnym rankiem braci do kościoła i odprawia mszę świętą.12 Po świętym przyjęciu wizytator razem ze swoim przewodnikiem „wizytują” najświętszy Sakrament w tabernakulum. Bracia przy tym klęczą na swoich miejscach. Wizytator starannie sprawdza, czy Eucharystia jest przechowywana z odpowiednią czcią: tj. w srebrnej naczyniu wewnątrz pozłacanym, czystym i zamkniętym, czy w tabernakulum jest odpowiedni zapas tkaniny, czy tabernakulum jest zamykane, czyste i ozdobione, czy nie może tam wniknąć „ani najmniejszy owad”, czy przy tabernakulum wciąż świeci wieczne światło. To wszystko z czci dla tego sakramentu. Wykryte niedostatki należy wskazać (a następnie usunąć). W związku z tym wspólnota na klęcząco śpiewa hymn Pange lingua: gdy wizytator wyjął Eucharystię z tabernakulum, okadza ją i zaczyna śpiewać na kolanach. Zakończenie następuje wersją Chleb z nieba i modlitwą używaną podczas sakramentalnego błogosławieństwa. Następnie zwrócony do braci i do ludu błogosławi im cyborium trzykrotnym znakiem krzyża. Umieszcza Eucharystię w tabernakulum, okadza, i kończy mszę świąteczną. Potem wizytuje święte oleje i relikwie świętych. Oba mają być przechowywane oddzielnie w godnym miejscu.
Następnie wszyscy udają się do sali kapitulnej, gdzie wizytator zaczyna hymn Veni Sancte Spiritus i wszyscy bracia klęcznie mu towarzyszą. Następnie następują dwie modlitwy:
Modlmy się: Chroń, Boże, swoich sług, dostatkiem13 pokoju; ufając w wstawiennictwo błogosławionej Maryi, zawsze Panny, udziel im bezpieczeństwa od wszystkich wrogów. Boże (w którym jest początek wszystkiego), tobie przynależy wszystko, co najlepsze, wlej do naszych serc miłość do swojego imienia i daj, aby nasza oddaność tobie rosła: to, co dobre, umacniaj, a co umacniasz, niech wytrwa w pobożności (dalej) zachowuj. Przez Chrystusa.14
Następnie wizytator ma krótką przemowę do braci (o zachowywaniu reguły, o ideale naszego życia lub na podobny temat – jak uzna za stosowne). Następnie z mocy swojego urzędu lub swojego upoważnienia zwraca się do całej wspólnoty tymi słowami:
„Rozkazuję wam w mocy świętej posłuszeństwa, pod karą utraty aktywnego i pasywnego głosu, aby każdy o przełożonym,15 podprzełożonym, regensie,16 klucznikach i o pozostałych braciach (kapłanach i świeckich) oraz o domowych i służebnikach domu cokolwiek wie godnego wzmianki i o czym mu sumienie mówi, że powinno zostać naprawione, na cześć oraz dla pożytku domu i dla zbawienia dusz chętnie zgłosił, prosto i prawdę, bez jakiejkolwiek zawiści, faworyzowania i (nieodpowiedniego) współczucia, a zarazem bez strachu, prowadząc się jedynie bojaźnią przed Bogiem oraz bojaźnią przed niebezpieczeństwem zguby waszych dusz.”
Bracia mają sobie uświadomić, że w ten sposób wizytator składa przysięgę, tzn. jego słowo wiąże ich jak przysięga. Jeśli coś, co ma być ujawnione, nie zgłoszą, stają się winni naruszenia przysięgi.
Niech wizytator kontynuuje wizytację, a aż do końcowej kapituły win niech nikt – ani przełożony, ani nikt z konwentu – nie ośmiela się (bez szczególnego pozwolenia wizytatora) wyjść z klasztoru lub rozmawiać z obcymi ludźmi wewnątrz domu. Dzwonny i inni bracia odpowiedzialni za jakieś warsztaty w tym czasie każdego wieczoru oddają klucze od konwentu oraz od wszystkich warsztatów nie do celi przełożonego, ale samego wizytatora.
Skrutinium – wysłuchanie wizytowanych
Ponieważ wizytator ma nas reprezentować nie jako sędzia, ale jako ojciec, niech wszystkim wyłoży ogólną naukę o braterskim napominaniu,17 „aby przez niewiedzę niektórych nie ucierpiała przykazania miłości.” (To a wizytator także uczyni wyróżniającym braciom, zanim mu coś przekażą. Mogą mu bowiem mówić wiele rzeczy jak ojcu, a nie jako sędziemu, a trafia do niego bez socjusza, aby mógł z jak największą miłością i mądrością zająć się swoimi podwładnymi.)
Następnie pyta przełożonego domu, czy są jakieś pilne sprawy, które należałoby „leczyć” od razu, i czy są jakieś, na które powinien podczas rozmów z braćmi szczególnie zwrócić uwagę.
Następnie pyta kolejno poszczególnych braci, a konstytucje wyraźnie przypominają, że ma pytać z uprzejmością. Pierwsze pytania dotyczą modlitwy w chóru i rozmyślania. Z pewnością nieprzypadkowo, reforma tourainska kładła zasadniczy nacisk na to. A więc konkretnie: czy oficjum odprawianie jest z czcią i pobożnością, czy wszyscy bracia należycie uczestniczą w nocnych i dziennych godzinach (modlitwach chórowych); czy istnieje podejrzenie, że niektórzy bracia nie odmawiają pewnych godzin, że nie przystępują do spowiedzi wystarczająco często, że odprawiają mszę bez pobożności. Czy oddają się modlitwie wewnętrznej, jak to nakazuje konstytucja, czy inne obrzędy są należycie przestrzegane i wszyscy starają się je przeprowadzać. Kolejne pytania dotyczą przestrzegania ślubów, ascezy i uczestnictwa w wspólnych spotkaniach wspólnoty (kapituły, nauczanie, wspólny posiłek).18
Szczególna uwaga myślę – ponieważ możemy się w tym dobrze zbadać i my w relacji do naszych bliskich – dotyczy pytań dotyczących dobrego współżycia braci w klasztorze: czy jest zgoda między przełożonym a braćmi, czy wszyscy żyją w pokoju. Jeśli wizytator stwierdzi, że w domu panuje brak pokoju, niech dokładnie zbada i ujawni przyczynę; a sprawcę niezgody niech surowo ukarze. Niech zbada, czy zakonnicy rozmawiają z szacunkiem, czy jeden drugiego nie ganiają, czy są łagodni, zarówno w chórowie, jak i gdzie indziej, zwłaszcza wobec ludzi z zewnątrz, czy w szacunku poprzedzają się nawzajem.19 Czy w wspólnocie nie ma skrajnych ludzi, którzy wszystkiemu nie kleją betonu, czy nie obrażają się nawzajem za czyjeś zachowania. Czy („co by nas nie spotkało”) niektórzy nie grają w zakazane gry czy to z ludźmi świeckimi, czy w ich obecności, czy podczas gry nie zrzucają habitu, czy nie mają w nawykach mówić czegoś, jakby przysięgając, czy nie grzeszą wobec umiaru w jedzeniu lub piciu, czy nie dopuszczają się jakiegoś zgorszenia. Czy wobec duchownych lub w kwestiach politycznych – prywatnie lub publicznie w kazaniu – nie wygłaszają czegoś nierozsądnego, czy okazują należny szacunek osobom kościelnym lub zakonnikom innych zakonów.
Następnie wizytator pyta przełożonego i braci, którzy w wspólnocie pełnią jakąś ważną rolę (czy są sumienni i przykładowi), „bowiem jak starannością przełożonych z buduje zakon, tak ich niedbalstwo go niszczy.” (Cała wizytacja wychodzi z przypuszczenia, że przełożeni są świadomi swojej odpowiedzialności i szczerze starają się o pożytek zakonu.) Następnie pyta o podprzełożonego (który odpowiada za chór, wyznacza służby w nim, wprowadza młodszych braci w zwyczaje chórowe), o sakrystiana, prokuratora (tj. ekonom zakonu), o innych braci, powierzone w konwencie jakieś stałe zadanie, czy dobrze je wykonują, o kaznodziejów, spowiedników, służby i o donaty lub oblaty (czyli osoby, które nie złożyły ślubów zakonnych, ale z jakiegoś powodu żyją w klasztorze i zobowiązały się Bogu jakąś formą zobowiązania).
Oddzielnymi obszarami badania były studia filozoficzne i teologiczne w konwentach im przeznaczonych, w przygotowawczych seminariach dodatkowo ważne było ocenić, kto jest zdolny, by został wybrany do studiów; w konwentach, gdzie jest nowicjat, zadaniem wizytatora jest dokładnie sprawdzić nowicjuszy, przełożonych i wychowanie, które nowicjusze otrzymują. W hospicjach i „mniejszych konwentach”20 wizytacja powinna badać, jak żyje się życiem zakonnym.
Inny przebieg wizytacji
Po zakończeniu skrutynium wizytator wraca w odpowiednim czasie do kościoła i go przegląda: ołtarze (czy są zaopatrzone w należytą ilość płachty), konfesjonały (czy są w widocznym miejscu i odpowiedniego wyglądu), czy w kościele nie ma nieodpowiednich obrazów. Podobnie przegląda sakrystię i jej wyposażenie: odzież kościelną (czy nie jest podarta; jeśli tak, należy ją naprawdę podrzeć i spalić, aby już nie była używana), liturgiczne szaty, relikwiarze i relikwie, książki, inwentarze.
Następnie wizytuje bibliotekę, dormitorium, celi poszczególnych braci (czy nie mają tam niczego niestosownego i czy niczego im nie brakuje). Potem warsztaty, magazyny itp. Wizytator przegląda także archiwum, prowadzenie gospodarki konwentu i czy konwent ma karcer (klasztorne więzienie). Ocenia stan budynków klasztornych, czy są utrzymywane lub czy potrzebują naprawy. Starannemu zbadaniu poddają się uwarunkowania majątkowe klasztoru, czy nie ma sporów o majątek, długów, pożyczek (komu i dlaczego). Niedostatki zostaną usunięte. Wizytujący przechodzi przez cały dom, serdecznie rozmawia z poszczególnymi braćmi także poza oficjalnym skrutinium, odwiedza szpitalik i pomieszczenia dla gości, aby dostrzec, że w tu realizowana jest miłość. Sprawdza, jak zrealizowano wnioski poprzedniej wizytacji.
Badanie przestępstw, zakończenie wyznania win i udzielenie przebaczenia
I choć nie jest bezpośrednio pytany, każdy brat jest zobowiązany w sumieniu zgłosić wizytatorowi wykroczenia przełożonego lub innego brata, o którym wie i które powinny zostać naprawione. Ma mu to zgłosić jedynie potajemnie, „jak ojcu”, jeśli nie chce, aby ta sprawa była badana. W przeciwieństwie do tego może mu to powiedzieć jawnie, „jak sędziemu”.21
Wizytator musi to, co bracia mu relacjonują jako ojcu, starannie zbadać, nie ujawniając skarżącego ani oskarżonego. Oznacza to, że pyta innych braci tylko ogólnie, czy wiadomo, że ktoś dopuszcza się takiej winy. W ten sposób wizytator rozpoznaje, czy dane przestępstwo zostało potajone, czy wie o nim większa część wspólnoty i czy powinien je zbadać i ukarać jako sędzia. To, co bracia vizytatorowi powiedzą jako sędziemu, jest rozpoznawane publicznie w wspólnocie. Badanie i napominanie braci odbywa się więc lub publicznie przed wspólnotą, albo tylko przed kilkoma braćmi. Dba się o to, aby przestępstwa poszczególnych braci, o których nie wie cała wspólnota, nie były rozwiązywane w obecności wszystkich. Jeżeli przestępstwo jest znane tylko kilku braci, niech dotknięty zostanie napomniany tylko w obecności kilku dyskretnych braci. Jeżeli jest to rzeczywistość znana wszystkim, niech będzie osądzony i ukarany publicznie. Jeżeli wykazuje się winę oskarżonego, a ten ją zaprzecza, niech będzie ukarany surowiej, jednak zgodnie z poważnością winy. Tego, kto wizytatorowi zaprzeczył prawdy, niech nie usprawiedliwia nikt inny jak tylko generał lub prowincjał (a św. Stolicą lub jego delegat). Kiedy ujawni swoje winy lub się przyzna, niech będzie ukarany pokutą dziesięciu dni chleba i wody.
Ostatecznie, wizytacja ma służyć pozyskaniu informacji dla przełożonych ogółem, wizytator to, co mu zostało wiadomo od braci jako sędziemu, zapisze na listę, a każdy z braci podpisze swoje zeznanie, nie widząc przy tym zeznań innych braci. W ten sposób, jeżeli powstanie spor między braćmi, wizytator będzie miał skąd czerpać prawdę. Na innej liście wizytator zapisze, co mu wiadomo było jako ojcu.
Wizytatorzy i socjusze niech dbają o to, aby to, co im zostało powiedziane potajem, nie ujawniali gdziekolwiek poza kapitułą i nikogo nie zgorszyli. I wszystkim niech nakazują, aby nie ośmielali się publicznie ujawniać na kapitule czegoś, co zaszkodziłoby dobremu imieniu kogokolwiek. Niech bracia zgłaszają jedynie te sprawy, które wizytator im nakazał, lub o których im mówił wyraźny rozsądny powód, co są błędami, które można zbadać, ponieważ są oczywiste.
Niech wizytujący będą czujni, aby nie wierzyć od razu każdemu duchowi22 i nie potępiać nikogo na podstawie zeznania jednego brata lub jedynie podejrzenia. Niech napominają braci, że jeśli ktoś chce zgłośić wizytatorowi coś o bracie jako sędzia (być wobec brata oskarżycielem), tym samym przyciąga na siebie karę odpłaty.23 A zatem bracia niech raczej wizytatorowi zgłaszają wady innych jak ojcu, na podstawie tego, jak również jemu wydaje się w danym przypadku stosowne. Jeśli jednak przełożony wymaga, aby wizytator zbadał daną sprawę jako sędzia i wydał o niej orzeczenie, wizytator jest zobowiązany to zrobić.
Badanie win niech trwa trzy, najwyżej sześć dni. Cała wizytacja kończy się kapitułą konwentu win.24 Bracia jeden po drugim (od najmłodszych do najstarszych) wyznają przed wizytatorem i socjuszem swoje winy,25 przyjmują nałożoną pokutę i wychodzą z kapituły na zewnątrz. Przełożony wyznaje swoje przewinienia tylko przed braćmi, którzy pełnili w konwencie jakąś ważną rolę (gremiales), przy tym „z szacunku do przełożonego” stoją. (Podczas spowiedzi pozostałych braci reszta wspólnoty siedzi.)
Na koniec bracia znów się zbierają, klęczą i odmawiają Confiteor i przyjmują od wizytatora absolucję i błogosławieństwo.
Wizytator powinien dbać, aby po sobie zostawić w wspólnocie pokój. Po zakończeniu wizytacji może w konwencie pozostać, jak długo chce, i ma starać się być braciom pociechą i potajemnie im pomagać w ich duchowym wzroście.
Krótki wgląd w Pismo
Interesujące jest zajrzenie w tym kontekście także krótko (i amatorsko) w Pismo Święte. W nim wyraz „nawiedzić” w niektórych miejscach ma silne znaczenie. Oczywiście, że to słowo często i w Bibli oznacza po prostu wizytę jednego człowieka u drugiego, np. nawiedzanie chorego lub uwięzionego (Mt 25,36.43), lub nawiedzanie Bożego świątyni (Ps 27,4). W tym kontekście już na poziomie relacji międzyludzkich czasami wyraz „nawiedzić” nie oznacza jakiegoś niezobowiązującego spotkania, ale nabiera znaczenia „zająć się” – np. sierotami i wdowami (Jak 1,27). A Pismo mówi także o tym, że Bóg nawiedza człowieka (lub swój lud). I wtedy to słowo szczególnie nabiera siły znaczenia. To zazwyczaj widać w kontekście (w dalszych zwrotach, którymi pisarz wyraża, jakiego nawiedzenia będzie miało skutki) i czasami w przekładzie na język polski wyraża się bezpośrednio (więc oryginalne słowo „nawiedzać” nie mogę wywnioskować z polskiego brzmienia). „Nawiedzić” w Pismie oznacza:
* zająć się (tym, kto jest nawiedzany), przynieść mu dobro, zbawienie, odkupienie; np.
Ps 8,5: Cóż jest człowiek, że na niego myślisz, syn człowieka, że się o niego troszczysz (dosł.: go nawiedzasz)?
Ez 34,11: Tak mówi Pan, Hospodyn? Oto, ja sam wypatrzę swoje stado i zajmę się nim!
Ps 65,10: W łaskawości nawiedziłeś ziemię i napoiłeś ją, bardzo ją wzbogaciłeś.
Ps 80,15: Hospodzie, (...) spójrz z nieba i popatrz, zajmij się tym krzewem!
Ps 106,4: Hospodzie, (...) ujmij się mnie i pomóż mi (dosł.: nawiedź nas w swoim zbawieniu)!
Łk 1,68: Błogosławiony niech będzie Hospodyn, Bóg Izraela, gdyż nawiedził i odkupił swój lud!
Łk 1,78: ... nawiedził nas ten, który wychodzi z wysokości...
Łk 7,16: ... chwalili Boga i mówili: (...) „Bóg nawiedził swój lud!”
* wypróbować (co do czystości):
Job 7,18: Cóż jest człowiek? (...) Każdego ranka go wypróbujesz, każdą chwilę go doświadczasz.
Ps 17,3: Jeśli wypróbowujesz moje serce, doświadczasz mnie w nocy...
* a jeśli ktoś nie okaże się czysty, to „nawiedzenie” oznacza także karanie, jak to bezpośrednio podaje polski liturgiczny przekład np. w następujących miejscach:
Wj 32,34: Aż przyjdzie dzień mojej kary, ukarzę ich za ich grzech!
Ps 59,6: Hospodzie, (...) obudź się, ukaraj wszystkie narody...
Ps 89,33: ... ukarzę biczem ich nieprawość...
Am 3,2: ... dlatego ukarzę was za wszystkie wasze nieprawości.
* w księgach prorockich (ale nie tylko w nich) spotykamy wyraz „czas nawiedzenia” lub „dzień nawiedzenia”; to daje nam znać, że „nawiedzenie” nie jest czymś, co nam się oferuje oczywiście i kiedykolwiek; dlatego nie możemy podchodzić do niego obojętnie lub leniwie; i w żałobie Pana Jezusa nad bliską zagładą miasta Jerozolimy stoją słowa:
Łk 19,44: ... nie pozostawią w tobie kamienia na kamieniu, gdyż nie poznałeś czasu, w którym Bóg oferował ci swoją przychylność (dosł.: czas swojego nawiedzenia).
Przy bliższym zbadaniu za tymi biblijnymi cytatami znajdziemy oryginalny hebrajski wyraz, który oznacza „przeprowadzać nadzór”, co może nabierać znaczenia „pomagać”, „spojrzeć na kogoś”, ale także „ukarać”.
Pouczające z tego dla nas dziś
Nawiedzić kogoś oznacza być dla niego obecnym, wnieść do jego bliskości siebie. A bycie obecnym oznacza (więcej lub mniej) mieć wpływ. Tak ten, kto odwiedza drugiego, na przykład może wnieść szacunek (ten, kto jest nawiedzany, może z nową siłą szanować samego siebie), przypomnieć o ideałach, dać poczuć odpowiedzialność, dzielić radość, ale także wskazać na niedociągnięcia i głównie kłamstwa „do własnej kieszeni” (tj. którymi osoba ta oszukuje samą siebie).
Nawiedzić oznacza mieć wpływ, który na odległość nie byłby możliwy. Osobiste spotkanie, czyli bezpośrednia obecność w bliskości drugiego, jest wielką wartością. Nie lekceważmy tego, kiedy decydujemy się, czy zaprosić kogoś, kogo cenimy, na wizytę, czy uczestniczyć w jakimś zorganizowanym spotkaniu, gdzie będziemy mogli się przedstawić w jego obecności. (Świeżo tego doświadczyliśmy podczas ostatniej wizyty papieskiej). A dokładnie tak dostrzegajmy w rażliwie wartości naszej własnej obecności wobec innych, gdy my jesteśmy zapraszani kogoś nawiedzić lub rozważamy to z własnej inicjatywy. (Konkretnie spotkaliśmy się z tym w niedawnym artykule o rodzicach św. Teresy z Lisieux: Zélie Martin, podczas swojego pogarszającego się zdrowia, postanowiła odwiedzić swoją równie ciężko chorą rodzoną siostrę w odległym klasztorze – przeżyły wspólnie piękne spotkanie i było to na tej ziemi ich ostatnie.)26 W czasie wielu środków komunikacji (telefony komórkowe, skype itp.) osobiste spotkania i osobista obecność mają niezastąpioną wartość.
Bez dostatecznego nawiedzania czai się na nas – zwłaszcza w dzisiejszych czasach coraz bardziej nasilającego się i często już niezamierzonego indywidualizmu – niebezpieczeństwo izolacji i z tym także wycofania i samotności. Osobiste dzielenie się z innymi, którego treścią są zarówno tematy zaplanowane, jak i nieplanowane, wymiana poglądów i doświadczeń (czasem też ożywczych) oczyszcza nas z naszych kaprysów, odsłania nam klapki z oczu. Częsta komunikacja to umieści w czasie, zanim zdążymy zakorzenić się w swoich kaprysach. Wzajemna otwartość i taktyczna krytyka nie są wyrazem braku szacunku lub wtrącania się. Nie ma przecież potrzeby bać się prawdy. A wręcz przeciwnie: dobrota nie jest naiwnością. Próbuję być prawdziwa, a więc także wymagająca (względem siebie tak samo jak na drugiej).
Jak już widzieliśmy: wizytacje zakładają, że przełożonemu naprawdę zależy na prawdziwym dobru wspólnoty i poszczególnych braci. I naturalnie powinno tak rzeczywiście być, że powierzoną odpowiedzialność prowadzi do prawdomówności. W historii Kościoła jest kilka wyraźnych przykładów, jak człowiek, wyniesiony do urzędu przełożonego z nieuczciwą intencją (że właśnie ten kandydat później będzie posłuszną marionetką), po objęciu urzędu kościelnego zdecydowanie odmówił być jakkolwiek podporządkowany i swoje posłannictwo wypełniał wiernie, nawet kosztem ofiar (arcybiskup Canterbury św. Tomasz Becket, biskup wrocławski Filip Gothard Schaffgotsch w XVIII wieku). W dzisiejszych czasach nie jest łatwo być przełożonym, nie jest oczywiste, żeby wychować przyszłych dobrych przełożonych w wspólnocie. To wszystko jest wyzwaniem do uczciwej modlitwy za przełożonych i staranności w budowaniu swojego wzajemnego stosunku do przełożonych jako prawdziwego i odpowiedzialnego.
Dla samej wspólnoty z pewnością dobra wizytacja także stanowi czas oczyszczenia, pogłębienia wzajemnego poznania i relacji między członkami wspólnoty, miłosiernego przebaczenia. Zarówno w klasztorach, jak i w rodzinach doświadczamy, że to zbliżenie i przebaczenie mogą być wywołane nie tylko wizytacją – nawiedzeniem z zewnątrz, ale i „domową burzą” czy innym impulsem. Ale kiedykolwiek do tego ostatecznie dojdziemy, uświadamiamy sobie, jak bardzo to jest ważne...
Dopóki nie istniały (na co dzisiaj już nawet nie pomyślimy) książki o duchowości zakonu, wizytacje stanowiły ważną formę zaopatrzenia i zachowania duchowości. Podczas gdy w zwyczajnym życiu wspólnota była otoczona i wpływana przez wspólnotę wierzących (zarówno duchownych, jak i świeckich) miejscowej diecezji, a ponadto przez wspólnoty innych zakonów, poprzez wizytatora była umacniana w tym, co jest karmelitańską tożsamością i w przeżywaniu Karmelu jako szerokiej rodziny, obejmującej wspólnoty w innych klasztorach i krajach.
... ambrožowskie hasło „omnia Christus est nobis“, „Chrystus jest dla nas wszystkim,“ stoi w centrum jego pojmowania chrześcijańskiego życia...
Czytaj dalej
