Raport o stanie Kościoła w Hiszpanii wygłoszony przez baskijskiego republikańskiego ministra Manuela de Irujo (1) na posiedzeniu rządu w dniu 7 stycznia 1937 roku:
„Rzeczywista sytuacja Kościoła od lipca ubiegłego roku na całym terytorium, które pozostało wierne republice (jeśli nie liczyć prowincji baskijskich), jest następująca:
a) Wszystkie ołtarze, obrazy i przedmioty liturgiczne zostały zniszczone, z wyjątkiem nielicznych przypadków, w większości wypadków poprzez ich znieważenie.
b) Wszystkie kościoły zostały zlikwidowane i całkowicie wstrzymano w nich odprawianie nabożeństw.
c) Wielka część świątyń została spalona, a w Katalonii działo się to regularnie.
d) Magazyny i instytucje publiczne otrzymały dzwony, kielichy, monstrancje, świeczniki i inne przedmioty liturgiczne, przetopili je i przetworzyli ten materiał na cele przemysłowe lub wojenne.
e) W kościołach powstały magazyny wszelkiego rodzaju, targowiska, garaże, stajnie, tarnice noclegowe lub schroniska, lub były w inny sposób wykorzystywane…
f) Wszystkie klasztory zostały opróżnione, a życie religijne w nich zostało przerwane. Budynki, przedmioty liturgiczne i jakiekolwiek inne mienie zostały zajęte, spalone, zdewastowane i zniszczone.
g) Księża i zakonnicy byli aresztowani, wrzucani do więzień i bez procesów tysińczo postrzeleni. Te czyny, choć w mniejszej liczbie, wciąż mają miejsce, zarówno na wsiach, gdzie na przedstawicieli Kościoła urządzany jest pościg i są barbarzyńsko zabijani, jak i w większych miejscowościach i miastach. W więzieniach w Madrycie, Barcelonie i innych dużych miastach znajdują się setki aresztowanych, którzy trafili tam bez znanego powodu, poza tym, że są księżmi lub zakonnikami.
h) Obecnie całkowicie zabronione jest prywatne posiadanie świętych obrazów i przedmiotów liturgicznych. Policja przeprowadza przeszukania domów i poszukuje wewnątrz mieszkań, w intymnym środowisku jednostek lub rodzin, a przemocą i z drwinami niszczy obrazy, publikacje, książki religijne i wszystko, co ma jakikolwiek związek z wyznaniem religijnym lub je przypomina.”
(1): Manuel de Irujo /1891–1981/, prawnik, lider baskijskiej partii narodowej, jako minister /od 26. 9. 1936; od 1939 w eksklu/ starał się o uwolnienie uwięzionych księży i zakonników oraz o przywrócenie życia liturgicznego. W swoim raporcie udowadnia sprzeczność między konstytucją, która nawet wtedy gwarantowała wolność wyznania, a faktyczną sytuacją w kraju.
(A. Riccardi, Sto lat męczenników, KNA 2014, s. 346)
